نقدی بر آزادسازی نرخ سود بانکی

در این نوشته سعی شده ابعاد موضوع آزادسازی نرخ سود بانکی به طور خلاصه و  ساده، نقد شود. تحلیل خوانندگان به تکمیل مطلب کمک خواهد نمود:

1- تورم:
اگر حجم پول موجود در اقتصاد، اعم از سکه و اعتبارات بیش از قدرت تولیدی اقتصاد باشد، بدین معنی که سیستم اقتصادی نتواند این اعتبارات را جذب و تبدیل به کالا و خدمات نماید، تورم پولی به وجود می‌آید زیرا قدرت خرید اضافی در اقتصاد ایجاد شده و در دسترس مصرف‌کنندگان قرار گرفته است. این سرمایه موجود در کشور باعث افزایش تقاضا و بالا رفتن قیمت‌ها خواهد شد.
در شرایط تورم، قیمت‌ها دائما صعود می‌کند و یک نوع گران‌فروشی بیش از افزایش حاصل از تورم ایجاد می‌شود که فروشندگان قادر خواهند بود به بهانه تورم، اجناس خود را بالاتر از میزان تورم موجود بفروشند. از آنجایی که قیمت‌ها همواره در حال افزایش است، احتکار نیز رواج پیدا می‌کند، زیرا هرچه کالا بیشتر نگهداری شود، قیمت آن بالاتر می‌رود و کمبود کالا در بازار نیز عاملی برای افزایش قیمت خواهد شد.
یکی از نتایج منفی حاصل از تورم، ایجاد اختلاف طبقاتی در جامعه می‌باشد، زیرا معمولا حقوق و درآمد کارمندان به نسبت تورم افزایش نمی‌یابد و قدرت خرید آنها کمتر می‌شود. تورم، فقرا را فقیرتر و اغنیا را غنی‌تر می‌کند.

2- مهار تورم:
برای مهار تورم باید حجم پول موجود در دست مردم، به صورت سرمایه‌گذاری وارد سیستم اقتصادی شود. تزریق این سرمایه در فعالیتهای تولیدی، خدماتی یا بازرگانی باعث افزایش اشتغال، تولید بیشتر و رشد اقتصادی خواهد شد؛ در نتیجه، سطح درآمد ملی بالاتر می‌رود و به توزیع نقدینگی در قالب افزایش حقوق و دستمزد بین همه افراد جامعه منجر می‌شود. در این حالت، از آنجایی که افزایش قیمت‌ها و افزایش درآمدها متناسب هستند، تورم ایجاد نمی‌شود یا مقدار آن کم است.

3- ربا:
اگر پولی به کسی قرض داده شود و شرط شود که وام گیرنده در سررسید، مبلغ یا درصد معینی علاوه بر اصل پول بازگرداند، ربا صورت گرفته که طبق تصریح قرآن، این معامله باطل و حرام است. امام رضا (ع) می‌فرمایند: «اگر ربا حلال بود، مردم تجارت و تلاش برای معاش را رها می‌کردند، به همین دلیل خداوند ربا را حرام کرد تا مردم به حلال و تجارت و خرید و فروش روی بیاورند و به یکدیگر قرض دهند». پیامبر (ص) می‌فرمایند: «سود ربا گرچه زیاد است، ولی سرانجام به کمی می‌انجامد».
هنگامی که پس‌اندازهای کوچک و متوسط مردم یا موسسات، در تاسیس کارخانه‌های کوچک یا خرید سهام موسسات بزرگ به کار گرفته می‌شود، آنها زحمت مدیریت فعالیت اقتصادی یا ریسک از بین رفتن سرمایه را می‌پذیرند و در این سود و زیان با جامعه شریک می‌شوند، ولی وقتی سود تضمین شده دریافت می‌کنند، تمامی فشار پرداخت سود، به افراد و موسسات قرض گیرنده وارد می شود.
همانطور که در آیات 275 و 276 سوره بقره تصریح شده، خداوند سود ربا را نابود می‌کند؛ یکی از تعابیر آیات مذکور این است که اگر در جامعه‌ای رباخواری رواج یابد، به همان نسبت، ارزش پول کم می‌شود تا ربادهنده، افزایش دارایی نیابد و قدرت مالی‌اش بیشتر نشود. این مساله فشار بر طبقه ضعیف را بیشتر می‌کند.

4- سود بانکی:
بانکها در جمع‌آوری پس‌اندازهای کوچک و متوسط مردم نقش مهمی دارند و طبق مصوبات مجلس و تایید خبرگان می‌توانند بر اساس عقود و معاملات اسلامی مانند مضاربه، جعاله، شراکت و خرید و فروش، اقدام به فعالیت اقتصادی نمایند و به سپرده گذاران سود پرداخت کنند، اما شرایط فعلی قراردهای بانکی غیر از این است.
بانک‌ها در حال حاضر اصل و سود سپرده‌ها را تضمین می‌کنند و اگر متضرر هم شوند، این زیان را با صاحبان سپرده تقسیم نمی‌کنند. از طرفی دیگر، سرمایه‌گذاری صنعتی بانک‌ها عمدتا بر اساس پرداخت تسهیلات است که طی قراردادی سهم سود خود را از پیش مشخص می‌کنند و با دریافت وثایق ملکی، از بازپرداخت آن مطمئن می‌شوند. بخش دیگری از تسهیلات بانکی به اشخاص حقیقی پرداخت می‌شود که عموما چاله‌هایی از مخارج مردم را پر می‌کند و به نوعی مصداق افزایش حجم پولی در جامعه است.
برخی از مراجع تقلید، دریافت سود بانکی را مجاز نمی‌دانند و برخی آن را به شرط رعایت عقود اسلامی بلامانع می‌دانند که به نظر می‌رسد قراردادهای بانکی از عقود اسلامی فاصله گرفته و شبه ربوی شده است.
توجیهی که سیستم بانکی برای پرداخت سود دارد این است که رابطه بین سپرده‌گذار و بانک، رابطه قرض‌دهنده و قرض‌گیرنده است و مبالغی که بانک‌ها تحت عنوان سود به سپرده‌گذاران می‌پردازند، سود پول محسوب نمی‌شود، بلکه صرفا وسیله‌ای برای حفظ ارزش مبادلاتی پول سپرده‌گذاران – قدرت خرید آنان – در قبال نرخ تورم است. بر اساس همین استدلال، طهماسب مظاهری رئیس وقت بانک مرکزی در سال 86 اعلام کرد که گیرندگان تسهیلات هم باید معادل نرخ تورم را به اضافه دو تا سه درصد کارمزد، به بانک‌ها بپردازند.

5- آزاد سازی نرخ سود بانکی:
در حالی که نرخ تورم کشور 20.6% اعلام شده است، سیاست جذب پول توسط بانک‌ها و موسسات مالی، بهترین راه برای کاهش نقدینگی به نظر می‌رسد، لذا طبق اعلام محمود بهمنی رئیس کل بانک مرکزی، سیستم بانکی کشور قصد دارد معادل نرخ تورم به علاوه ریسک را به عنوان سود، به سپرده‌گذاران بپردازد و ابراز امیدواری کرده است این سیاست، کاهش نرخ تورم را که به دنبال آن کاهش سود بانکی است، محقق کند. طبق مصوبه شورای پول و اعتبار، برای ایجاد رقابت بین بانک‌ها، سقفی برای سود سپرده‌های بانکی تعیین نشده است و اگر بانکی بتواند با اقداماتی، سود سپرده بانکی را از 20 درصد هم بیشتر کند، منع قانونی وجود ندارد.

6- تحلیل و جمع بندی:
در هفته جاری قراردادی را منعقد کردیم که یک مشتری صنعتی، تسهیلاتی را از یک بانک دولتی با بهره 21% و بازپرداخت 5 ساله دریافت کرده و بانک، وثیقه ملکی او را با 65% ارزش واقعی در رهن گرفته و طبق تعهدات سنگین محضری، بازپرداخت اصل سرمایه و سود خود را تضمین نموده است. این اتفاق با اظهارات رئیس بانک مرکزی مبنی بر پرداخت تسهیلات صنعتی با سود 12% جهت بازپرداخت 2 ساله و 15% برای بازپرداخت بالاتر از 2 سال، در تناقض است.
نگارنده معتقد است آزادسازی سود بانکی و رقابت موسسات مالی، اگرچه باعث جذب نقدینگی موجود در جامعه می‌شود، ولی بانک‌ها برای پرداخت تعهدات خود، ناگزیرند آن مبالغ را در قالب قراردادهای شبه ربوی و با سود بالاتر به مشتریان پرداخت نمایند که این موضوع به کاهش مضاعف ارزش پول خواهد انجامید.
پیشنهاد می‌شود به عنوان جایگزین، حمایت از سرمایه‌گذاریهای بخش خصوصی در قالب تعاونی‌ها و طرح‌های صنعتی کوچک و متوسط افزایش یابد تا سرمایه‌های سرگردان، در قالب مشارکت، به طور مستقیم درگیر تولید شود. برنامه‌هایی چون حمایت از طرح‌های زود بازده، تصمیم صحیحی بود که اگر انحرافات از پرداخت در آن صورت نمی‌گرفت، می‌توانست خدمت ارزشمندی به توسعه وضعیت اقتصادی و صنعتی کشور باشد.

/ 13 نظر / 41 بازدید
نمایش نظرات قبلی
امیرعلی

سلام. احساس کردم این مطلب خوب را برای جای خاصی (مثلا یک سایت رسمی یا مجله) نوشته اید. چون کمی با لحن همیشگی وبلاگیتان تفاوت داشت. فرمایش شما متین ولی نکته مورد نظر آرنوش را هم نباید فراموش کرد. کلا موضوع اقتصاد و مدیریت اقتصادی امروز، خیلی پیچیده شده و انطباقش با اسلام هم فوق العاده سخت. مثلا همان استدلال مظاهری که مطرح فرمودید. راستی یاد "باباخانی" بخیر! : باز شروع کردیدها !

آیینه

توضیحات بسیار مفیدی بود.فقط من یک سوال دارم : فرض کنیم که بانک ها برای رعایت مسائل شرعی مشتریان را در سود و زیات سهیم کنند...اون وقت خود من هیچ وقت حاضر نمی شم پولم رو بذارم بانک تا دو روز دیگه رو پولم سود که نمیاد هیچی ضرر هم کنم.چون هیچ تضمینی وجود ندارد در جمعیت فرضی 1میلیونی سرمایه گذاران متخلفی پیدا نشه که سود و زیانش را با روش های مختلف واقعی گزارش نکند و مسلما ما با هیچ روشی نمی تونیم تخلفات و خطاها را صفر کنیم.(ما در شبکه 700تایی نماینده هامان نمی توانیم) برای من این سوال است که با وجود عدم کنترل سود و زیان طرف اسلام چرا به صورت محض و نه کاربردی چنین دستوری دارد؟ حتی شما تو معامله نفر به نفر هم نمی تونی به گزارش سود و زیان طرف مقابل اعتماد کنی چه برسه تو جمعیت وسیع سرمایه گذاران...اگر فرض اسلام این بوده که همه انسان هایی مومن و راستگو و ... هستند که با نقض پیش فرض حکم هم باطل می شه. ...البته مسلما این مسائل بررسی های فقهی می خواد ولی با منطق من جور نیست.

از سرزمینهای دور

در پاسخ سرکار خان آئینه، چند نکته به نظرم می رسه...اولا اینکه در اسلام همانطور که در مورد ربا حکم هست، در مورد خلافهائی مثل دروغ و جعل و کلاهبرداری و گرانفروشی و ... هم صحبت شده، یعنی در کل نصایح قران بدنبال ایجاد یک جامعه آرمانی است که با رعایت همه اصولش میسر می شود.. دیگر اینکه در اساس دین، در مورد راهکارهای جلوگیری از موارد حرام و مشکل دار صحبت نشده، مثلا نگفته چجوری باید جلوی ربا را گرفت، لذا وقتی قرار باشد راهکاری برای حذف ربا طراحی شود، می توان راهکارهایی هم برای کنترل تجارت طراحی کرد... می توان تصور کرد که در زمان صدر اسلام، مسائلی مثل تورم و بورس و نرخ بهره بانکی اصلا مطرح نبوده که راههایی برای آنها اندیشیده شده باشد، و در واقع این به عهده علمای امروز است که این راهکارها را طراحی کنند (همان احکام ثانویه و ...)

امیرعلی

در پاسخ مسائل طرح شده از سوی خانم آیینه و ضمن تایید فرمایشات سرزمینهای دور عزیز: خوب شاید اصلا باید به این فکر کرد که مکانیزم سوددهی بانکها ایراد دارد از اساس. یعنی این هم یک فرضیه است. ببینید الان عملا در غرب اقتصاد اسلامی بیشتر رعایت می شود! یعنی کلا سود بانکی آنقدر پایین است که کسی چندان رغبتی به سرمایه گذاری بانکی ندارد و افراد راههای دیگری برای سرمایه گذاری می جویند و می یابند، مثلا "کارآفرینی" و ایجاد یک کسب و کار جدید و یا سرمایه گذاری در "بورس" . توجه فرمایید که در این 2 شیوه غربی و بسیاری شیوه های دیگر، موضوع خیلی اسلامی تر از سیستم بانکی ما است، یعنی 2 طرف واقعا در سود و زیان شریکند! نکته دیگری هم که سرزمینهای دور فرمودند، یعنی مکانیزمها کاملا متین است. خب به هرحال سیستمهای حسابرسی و auditing کارشان همین است که به شما و هر سرمایه گذار دیگری اطمینان بدهند که گزارش خلاف واقع داده نشده است. در یک کلام سیستم اقتصادی ما مانند بسیاری از سیستمهای دیگرمان نه اسلامی است و نه غربی و سرمایه داری: به مار ماهی مانی، نه این تمام نه آن.....منافقی چه کنی، مار باش یا ماهی!

امیرعلی

در مجموع دوستان علاقمند به خوانش و فهم اصول اقتصاد اسلامی را به خواندن آثار این دانشمندان دعوت می کنم: 1- آیت الله شهید سید محمد باقر صدر 2- حجه الاسلام دری نجف آبادی 3- حجه الاسلام مصباحی مقدم 4- حضرت آیت الله مکارم شیرازی 5- سخنرانی های دکتر حسن عباسی در خصوص مسائل پولی و مالی در خصوص مورد 5 اینکه فقط به عنوان کسی که حرفهای قابل بحث و قابل تاملی مطرح می کند، حرفهایش جای شنیدن دارد و منظور تایید سخنانش نیست.

سینرژی (نگارنده وبلاگ)

پاسخ خانم آیینه: پرسیده اند که اگر بانک بخواهد سپرده گذار را در سود و زیان سهیم کند، چه تضمینی وجود دارد که گزارشهای صحیح ارائه شود و این که خودشان حاضر نیستند سرمایه شان را به بانک بدهند تا زیان کنند: 1- در اقتصاد ربوی، بانک تمایل دارد با پرداخت سود قطعی، سپرده صاحبان سرمایه را جمع آوری کند و بدون هیچ ریسکی، آن را با دریافت سود بالاتر، به صورت تسهیلات در اختیار مشتریان قرار دهد. این افزایش بهره بانکی، افزایش نرخ تورم را به دنبال دارد که به صورت دومینو گونه، دوباره نرخ بهره بانکی را بالاتر می برد و نهایتا به کاهش پیوسته ارزش پول ملی می انجامد. (شبیه مثالهای کتاب پنجمین فرمان) 2- در اقتصاد غیر ربوی – که البته می توانید در بانکداری غربی خیلی از جنبه های آن را ببینید – دولت به بانک اجازه دریافت و پرداخت سود بانکی بالاتر از 2 تا 3 درصد را نمی دهد، لذا از یک طرف ارزش پول صاحبان سرمایه با گذر زمان، افت بسیار کمی دارد، از طرف دیگر با توجه به این که سود تولید و خدمات بالاتر از بهره پرداختی بانکها است، تمایل به وارد کردن سرمایه به اقتصاد بالاتر می رود و قدرت جذب سرمایه توسط اقتصاد، کاهش تورم را به همراه دارد...

سینرژی (نگارنده وبلاگ)

..... ادامه 3- در این سیستم، بانکها منابع مالی خود را به صورت سرمایه گذاری در احداث کارخانجات یا خرید سهام شرکتهای بزرگ به کار می گیرند. نکته اینجاست که اگر بانک بخواهد سود آور باشد، لازم است هنگام سرمایه گذاری، آنالیز ریسک طرح را بررسی کند و به حذف طرح های ناکارا بپردازد. تیم اقتصادی بانک، وظیفه تامین سود آوری بانک را به عهده دارد و شما می توانید سرمایه خود را در قالب خرید سهام بانک یا تامین سرمایه و مشارکت در سود و زیان آن، به بانک وارد کنید و در عملکرد اقتصادی آن شریک شوید. آنچه سرمایه شما را تضمین خواهد کرد، رقابت بین بانکها برای کسب سود بیشتر است تا بتوانند سرمایه بیشتری از صاحبان سرمایه های کوچک و متوسط جامعه جمع کنند. 4- پیش نیاز این سیستم، اعتماد و نظارت همزمان است. این همان چیزی است که ما به آن صداقت و امانت داری می گوییم ولی ظاهرا تراست غربی ها بهتر جواب می دهد! البته بماند که ظاهرا آنجا هم یک عده خاص می توانند ویِژه خواری کنند!

هادي

پاسخ و تحليل اقاي امير علي در مورد اساس سود دهي بانك ها در ايران بسيار متين است . اما اون چيزي كه در اين روزها بنده رو به فكر برده اينه كه بانكها در چه اموري سرمايه گذاري خواهند كرد كه بازده اي در حد حداقل 22 % تامين كنند . توجه داشته باشيد كه هزينه هاي اب و برق و.. و هزينه هاي پرسنلي شعب بانكها بالاست . اميدوارم كه سرمايه گذاري بانكها در امور شفافي باشه ... نظر شما چيه؟

آیینه

من اصلا قانع نشدم. در جواب از سرزمینهای دور و امیر علی هم باید بگم دقیقا منظور من همین بود که وقتی نمی شه دروغ و صدتا کار حرام را به صفر رساند و تحقق جامعه ارمانی به جز در دوره پیامبر حتی در زمان امامان معصوم هم وجود نداشته چه طور می توان یک دستور محض که فقط در جامعه ارمانی کاربرد دارد داد؟ در پاسخ سینرژی هم باید بگم حتی با وجود رقابت و بررسی دقیق طرح ها و ...با زهم احتمال زیان است و این برای منی که از جهت روحی توان سرمایه گذاری و تولید ندارم و می خواهم پولم را در بانک بگذارم برای روزگار پیری منطقی نیست که ضرر کنم!

هادیان

نه میلیون تومان پولم را مدت یک سال ونیم در بانک گذاشتم وبانک تقریبا یک ونیم میلیون تومان به من مثلا سود داد در صورتی که با گرانی دلار وسکه طلا واجناس که الآن دو برابر شده ارزش پول من نصف شده کاش پولم را در بانک نمی گذاشتم وبا آن جنس برای مغازه کرایه ای که گرفتم می خریدم تا ارزش پولم حفظ شود با این کارها بانک به سپرده گذاران بدبخت خسارت می زنند آنها را فریب می دهند تبلیغ می کنند بیایید پولتان را در بانک بگذارید که در سال 14 درصد سود می دهیم بعد سود بانکی را کم می کنند با این کار وام گیرنده وبانک از پول من برده اند وسود زیادی نصیبشان شده است ومن ناراضی می باشم واین پول ها یی که من با هزار بدبختی وزحمت به دست آورده ام و آنها برده و خورده اند حرام می باشد[عصبانی][گریه][ناراحت]